Gdzie kręcono Samych swoich? Poznaj najsłynniejsze plenery filmowe

Film Sami swoi kręcono przede wszystkim w dolnośląskich Dobrzykowicach, a słynne filmowe Krużewniki to właśnie ta wieś pod Wrocławiem. Ważne plenery powstały też w Lubomierzu, Czernicy Wrocławskiej, Strzeblowie i w kamieniołomie pod Ślężą, a prequel „Sami Swoi. Początek” zrealizowano głównie w Parku Etnograficznym w Tokarni. Jeśli chcesz ruszyć śladem Kargula i Pawlaka i zobaczyć ich świat na własne oczy, znajdziesz tu konkretną mapę miejsc i garść podpowiedzi, jak je dziś zwiedzać.

Gdzie tak naprawdę kręcono „Samych swoich”?

Na ekranie widzimy Krużewniki, ale taka wieś nigdy nie istniała. Reżyser Sylwester Checiński i scenarzysta Andrzej Mularczyk szukali po wojnie dolnośląskich miejscowości, które przypominałyby osady zasiedlane przez repatriantów zza Buga. Ostatecznie „Krużewnikami” zostały Dobrzykowice w gminie Czernica, oddalone o około 20 km od Wrocławia. Tu stanęły sąsiadujące zagrody Kargula i Pawlaka, a ulica Szkolna trafiła do historii polskiego kina. Sceny miasteczka nakręcono w Lubomierzu, a przyjazd Jana Pawlaka – na stacji w Czernicy Wrocławskiej.

Kultowa komedia Sami Swoi z 1967 roku, trwająca 81 minut, przyciągnęła do kin około 8 mln widzów, dlatego plenerowe lokalizacje szybko zaczęły żyć własnym życiem. Z czasem pojawiły się tu tablice informacyjne, pomniki, izby pamięci, a nawet ulice nazwane od tytułu filmu. W 2025 roku tytuł trafił na Listę Polskiego Dziedzictwa Filmowego, co tylko potwierdziło, że te miejsca stały się częścią kultury, a nie jedynie tłem na taśmie filmowej.

Dlaczego wybrano Dolny Śląsk?

Przesiedleńcza historia bohaterów – rodzin Pawlaków i Kargulów – wiąże się z przeniesieniem z Kresów na Ziemie Odzyskane. Dolny Śląsk był naturalnym plenerem, bo po 1945 roku w wielu wsiach spotykało się podobne historie – gospodarstwa „po Niemcach”, nowi mieszkańcy z różnych regionów, sąsiedzkie konflikty o ziemię. Checiński chciał, by to, co widzimy na ekranie, nie było dekoracją, ale prawdziwą wiejską zabudową z lat 60.

Dobrzykowice, Lubomierz, Czernica Wrocławska czy Strzeblów oferowały typowe domy z czerwonej cegły, stacje kolejowe, wiejskie targi i stawy. Ekipa filmowa szukała zagród, które stoją „twarzą w twarz” – drzwi naprzeciw drzwi, okno naprzeciw okna. Na polskiej wsi rzadko w ten sposób budowano, więc znalezienie dwóch sąsiadujących gospodarstw spełniających ten warunek było dużym wyzwaniem produkcyjnym.

Jak powstały słynne Krużewniki?

Filmowe Krużewniki są połączeniem kilku realnych miejscowości. Wieś Pawlaków i Kargulów, zagrody z płotem, z którego pochodzi cytat „Kargul, podejdź no tu do płota”, to głównie Dobrzykowice. Miasteczko z targiem, gdzie Witia kupuje kota „z centralnej Polski”, to Lubomierz. Dworzec Rudniki z powrotem Johna Pawlaka z Ameryki kręcono w Czernicy Wrocławskiej. A scena romantycznej ucieczki konnej powstała w kamieniołomie granitu Stary Łom pod Ślężą.

Taki montaż wielu lokalizacji sprawił, że widz ma wrażenie jednej spójnej przestrzeni. Dziś fani filmu rozpoznają pojedyncze kadry podczas zwiedzania – drewniany ganek z kwiatami, staw w centrum wsi, rynki w Lubomierzu – i porównują je z tym, co zapamiętali z ekranu.

Dobrzykowice – gdzie stoi dom Kargula i Pawlaka?

Dla większości miłośników komedii najważniejszym punktem wyprawy jest wieś Dobrzykowice w gminie Czernica. To tutaj znajdują się dwa najbardziej rozpoznawalne domy w polskim kinie. Ceglane gospodarstwo Kargula i nieco skromniejsze siedlisko Pawlaka stoją przy ulicy Szkolnej – zabudowa zmieniła się przez dziesięciolecia, ale układ podwórek i bryły domów pozostały czytelne.

W domu z czerwonej cegły, który „zagrał” zagrodę Kargula, działa dziś Fundacja Sami Swoi. W środku urządzono niewielką izbę pamiątek, gdzie można zobaczyć fragment oryginalnego płotu, poniemiecki rower czy rekwizyty kojarzone z filmem. Dom Pawlaków wciąż ma słynny drewniany ganek obrośnięty kwiatami. To właśnie na nim stała matka Kazimierza Pawlaka z granatem, wypowiadając zdanie „Sąd sądem, a sprawiedliwość musi być po naszej stronie”.

Co dziś zobaczysz w Dobrzykowicach?

Wioska traktuje swój filmowy rodowód jako powód do dumy. Na wjeździe witają turystów tablice informacyjne, a jedna z ulic nosi nazwę „Sami Swoi”. Przy kościele stoi pomnik Kargula i Pawlaka – naturalnie oddzielonych płotem – który stał się obowiązkowym miejscem na zdjęcie. W centrum wsi znajduje się też staw przy ulicy Krótkiej, dobrze znany z ujęć z lat 60.

Dobrzykowickie Stowarzyszenie Samych Swoich zamontowało tablice opisujące, które sceny powstały w danym miejscu. W efekcie spacer po miejscowości przypomina przechodzenie od kadru do kadru. Jeśli chcesz zwiedzić wnętrze filmowego domu, trzeba skontaktować się wcześniej z właścicielem – gospodarstwa nadal są zamieszkałe, więc zwiedzanie odbywa się po uzgodnieniu terminu.

Jakie sceny kręcono w okolicy?

Nie wszystkie ujęcia ograniczały się do dwóch zagród. W gminie Czernica zrealizowano scenę wysiadania Pawlaka z pociągu na stacji Czernica Wrocławska. W okolicach Strzeblowa powstała pamiętna scena ucieczki Witii i Jadźki na koniu pośród skał. Za domami Kargula i Pawlaka na polu pojawiają się zniszczone czołgi T‑34 z numerem 102 – to świadome nawiązanie do serialu „Czterej pancerni i pies”, kręconego mniej więcej w tym samym czasie.

W miejscowym krajobrazie można nadal odnaleźć pozostałości po tych plenerach. Kamieniołom Stary Łom, dziś zarządzany przez Strzeblowskie Kopalnie Surowców Mineralnych, jest terenem kontrolowanym – wejść mogą głównie wędkarze z koła SKSM „Stary Łom”. Z punktu widzenia miłośnika kina to właśnie tam rozgrywa się jedna z najbardziej emocjonalnych scen pojednania młodych i kolejnej kłótni starszych.

Lubomierz i Czernica Wrocławska – jak wyglądały filmowe miasteczka?

Lubomierz, niewielkie miasteczko na Pogórzu Izerskim, „zagrał” filmowe centrum okolicy. To tutaj nakręcono sceny targu, gdzie Witia wymienia rower i dwa worki pszenicy na kota „z centralnej Polski”. Dziś na rynku wciąż można odtworzyć ten kadr, chodząc między kamienicami, które pamiętają ekipę z 1967 roku. Miasteczko ma swój własny filmowy klimat – poza plenerami z komedii warto tu zobaczyć klasztor benedyktynek, barokowy kościół Wniebowzięcia NMP i św. Maternusa oraz fragmenty średniowiecznych murów z basztami.

Największą atrakcją dla fanów filmu jest Muzeum Kargula i Pawlaka w tzw. Domu Płócienników. W środku zgromadzono rekwizyty, pamiątki, zdjęcia z planu i odtworzoną izbę bohaterów. Wśród eksponatów są m.in. karabin „z którego zamek wylatał”, replika granatu oraz ziemia z „Krużewnik”. W centrum Lubomierza stoi też pomnik dwóch zwaśnionych sąsiadów, który uzupełnia filmowy szlak po miasteczku.

Stacja w Czernicy – skąd przyjechał John?

Scena przyjazdu Jana (Johna) Pawlaka do Rudnik to jeden z mocniejszych momentów filmu. Kręcono ją na stacji Czernica Wrocławska. Perony, budynek dworca i zegar, który w jednej ze scen zmienia wskazanie z 4:30 na 2:30 w ciągu chwili, tworzą realistyczny obraz powojennej kolei. Historycy lokalni zwracają uwagę, że na tę samą stację w 1945 roku rzeczywiście przyjeżdżały pociągi z repatriantami z dawnych Kresów – film w pewnym sensie odtwarza ich doświadczenie.

W filmie widać jeszcze niewielkie miasteczka i wsie Dolnego Śląska, do których trafiali przesiedleńcy. Ten krajobraz – z ceglastymi starymi budynkami, małymi stacjami i liniami kolejowymi przecinającymi pola – dziś także można śledzić, poruszając się śladami ekipy Checińskiego.

„Sami Swoi. Początek” – gdzie powstał prequel?

W 2024 roku pojawił się prequel Sami Swoi. Początek, wyreżyserowany przez Artura Żmijewskiego na podstawie scenariusza Andrzeja Mularczyka. Film opowiada o losach obu rodów jeszcze na Kresach – przed wyjazdem na Ziemie Odzyskane. Wymagał więc zupełnie innych plenerów niż oryginalna trylogia. Twórcy przenieśli zdjęcia z Dolnego Śląska w stronę wschodniej Polski, szukając krajobrazów przypominających dawne wsie kresowe.

Część ujęć zrealizowano w Lublinie, Nowej Słupi i Racławicach Śląskich, ale najważniejszym miejscem stał się Park Etnograficzny w Tokarni, oddział Muzeum Wsi Kieleckiej. To właśnie on „zagrał” rodzinną wieś Kargulów i Pawlaków, a jego zabudowa posłużyła za naturalną scenografię dla młodych bohaterów granych przez nowe pokolenie aktorów.

Park Etnograficzny w Tokarni

Skansen w Tokarni powstał w latach 70. jako realizacja koncepcji etnografa Romana Reinfussa. Na obszarze 65 ha odtworzono układ wsi z różnych subregionów Kielecczyzny – Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Sandomierskiej, Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej i Niecki Nidziańskiej. Przeniesiono tu dziesiątki obiektów: młyny, wiatraki, kuźnie, chałupy, spichlerze. Dzięki temu twórcy filmu mogli korzystać z gotowej, autentycznej zabudowy z XIX i XX wieku, zamiast budować dekoracje od podstaw.

Park ma funkcję muzealną, ale też turystyczną – jest udostępniany do zwiedzania, więc widzowie mogą wejść dokładnie w te same przestrzenie, po których chodzili filmowi Kargulowie i Pawlakowie z prequela. W sezonie zimowym, od listopada do marca, skansen jest czynny od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–15:00, a kasy działają pół godziny krócej. Bilet normalny kosztuje 13 zł, ulgowy 8 zł; są też bilety rodzinne i z Kartą Seniora. W poniedziałki wstęp jest darmowy, ale bez dostępu do wnętrz budynków.

Tokarnia to rzadki przypadek – w jednym miejscu można zobaczyć zarówno wiernie odtworzoną wieś z przełomu XIX i XX wieku, jak i filmowe plenery „Sami Swoi. Początek”.

Jak prequel łączy się z oryginałem?

Sami Swoi. Początek jest formalnie prequelem – jego akcja dzieje się przed wydarzeniami z trylogii Checińskiego. Łączy oba światy postaci i lokalizacji: z jednej strony wraca do kresowej codzienności opisanej przez Andrzeja Mularczyka w książce „Czyim ja żyłem życiem”, z drugiej prowadzi widza w stronę momentu przesiedlenia, który znamy już z Samych swoich. Dzięki temu szlak filmowy rozciąga się od Kielecczyzny, przez Lubelszczyznę, aż po Dolny Śląsk.

Film pracuje też na pamięci widzów – znajome nazwiska bohaterów, typy charakterów, motyw sporów o miedzę i ziemię – ale umieszcza je w innych wnętrzach, na innych drogach, pod innym niebem. Dla osób odwiedzających zarówno Tokarnię, jak i Dobrzykowice, porównanie tych dwóch „światów Kargula i Pawlaka” bywa ciekawym doświadczeniem.

Jak dziś zwiedzać plenery „Samych swoich”?

Szlak plenerów tej komedii można ułożyć jak krótką wycieczkę objazdową po Dolnym Śląsku. Bazując we Wrocławiu, da się w ciągu jednego lub dwóch dni zobaczyć najważniejsze miejsca: Dobrzykowice z zagrodami, Czernicę z dworcem, Lubomierz z muzeum, a przy dobrej organizacji także okolice kamieniołomu Stary Łom pod Ślężą. Taki wyjazd łączy turystykę filmową z poznawaniem historii powojennych przesiedleń i lokalnego krajobrazu.

Warto przy tym pamiętać, że część obiektów – jak filmowe domy – nadal pełni funkcję mieszkalną. Szanując prywatność mieszkańców, najlepiej korzystać z oficjalnych form zwiedzania, np. umówić wizytę w izbie pamięci w Dobrzykowicach czy kupić bilet do Muzeum Kargula i Pawlaka w Lubomierzu. W przypadku Tokarni plan zwiedzania można połączyć z innymi atrakcjami regionu świętokrzyskiego, bo skansen jest jednym z głównych punktów tamtejszych tras turystycznych.

Filmowe Krużewniki leżą dziś w kilku miejscach naraz – na mapie Polski, ale też w pamięci widzów, którzy rozpoznają płot, ganek czy staw nawet po kilkudziesięciu latach od premiery z 1967 roku.